Een litteken van een buikoperatie is nooit zo sterk als de oorspronkelijke buikwand. Bij een deel van de mensen die aan de buik zijn geopereerd rekt dat litteken in de jaren erna op, waarna de buikinhoud er langzaam doorheen bolt. Dat is een littekenbreuk, en het is een van de meest voorkomende complicaties op langere termijn na buikchirurgie.
Wat een littekenbreuk is
Bij een littekenbreuk, in vaktaal een hernia cicatricalis, ontstaat er een opening in de spier- en bindweefsellaag van de buikwand op de plek van een eerder operatielitteken. Door die opening puilt buikvlies naar buiten, vaak met een stuk vetweefsel of een lus darm erin. Van buitenaf zie of voel je een zwelling die groter wordt als de druk in de buik toeneemt, bijvoorbeeld bij hoesten, persen, tillen of rechtop komen vanuit lig.
De breuk zit dus niet in de huid. De huid is meestal gewoon gesloten en gezond; het probleem speelt zich af in de laag daaronder. Dat verklaart waarom een littekenbreuk soms pas laat wordt opgemerkt: bij mensen met wat meer buikvet kan een kleine breuk lang onopvallend blijven.
Hoe het ontstaat
De kern van het probleem is een wond die niet volledig op sterkte is genezen. Bindweefsel dat na een operatie wordt gevormd bereikt nooit de trekkracht van het oorspronkelijke weefsel, en staat vanaf dag een onder constante druk van binnenuit. Verloopt de genezing verstoord, dan wint die druk het op termijn.
Factoren die de kans vergroten zijn tamelijk consistent in de literatuur:
- Een wondinfectie of een bloeduitstorting in het litteken na de eerste operatie.
- Overgewicht, omdat een grotere buikinhoud voortdurend tegen het litteken duwt.
- Roken, dat de doorbloeding en daarmee de wondgenezing ongunstig beinvloedt.
- Langdurig hoesten, bijvoorbeeld bij COPD, en veel persen bij chronische verstopping.
- Zwaar tillen in de eerste weken na de operatie, voordat het litteken op sterkte is.
- Diabetes, het gebruik van corticosteroiden en een slechte voedingstoestand.
- Een grote of in de lengte lopende snede, die meer trekkrachten te verduren krijgt dan een kleine.
Ook zonder een van deze factoren kan het gebeuren. Bindweefselkwaliteit verschilt van mens tot mens, en dat is iets waar je zelf weinig invloed op hebt.
De klachten
Het eerste signaal is meestal de zwelling zelf. Die is vaak zacht, kan bij liggen verdwijnen en komt terug zodra je gaat staan of je buik aanspant. Verder komen voor: een zeurend of trekkend gevoel bij inspanning, een onaangenaam vol gevoel na het eten, en bij grotere breuken rugpijn, omdat de buikwand zijn steunende functie deels verliest.
Een deel van de mensen heeft nauwelijks klachten en merkt alleen de bult op. Dat betekent niet automatisch dat er iets moet gebeuren; kleine, klachtenvrije breuken worden regelmatig gewoon gevolgd.
Wanneer het spoed is
Er is een situatie die geen uitstel verdraagt. Raakt een stuk darm bekneld in de breukpoort, dan kan de doorbloeding in de knel komen. Dat heet beklemming of incarceratie, en het is een acute situatie. Waarschuwingssignalen:
- De zwelling is plotseling hard, pijnlijk en niet meer terug te duwen.
- Hevige buikpijn die snel toeneemt.
- Misselijkheid, braken, en geen ontlasting of windjes meer kunnen laten.
- Roodheid of verkleuring van de huid boven de zwelling.
Herken je dit, bel dan direct je huisarts of de huisartsenpost, of ga naar de spoedeisende hulp. Wachten tot de volgende ochtend is in dit geval geen goed idee.
Hoe de diagnose wordt gesteld
Vaak volstaat lichamelijk onderzoek. De arts laat je liggen en staan, vraagt je te hoesten of te persen, en voelt de rand van de breukpoort. Bij twijfel, bij mensen met veel buikvet of ter voorbereiding op een operatie wordt aanvullend beeldonderzoek gedaan, meestal een echo of een CT-scan. Een CT-scan laat bovendien zien hoe groot de opening is en wat er precies in zit, wat de chirurg helpt bij het kiezen van een techniek.
De behandeling
Een littekenbreuk gaat niet vanzelf over en wordt in de loop van de jaren meestal wat groter. Toch is opereren geen automatisme. Bij kleine breuken zonder klachten, en bij mensen bij wie een operatie een verhoogd risico met zich meebrengt, wordt regelmatig gekozen voor afwachten met controle.
Wordt er wel geopereerd, dan gebeurt dat vrijwel altijd met een kunststof matje. De uitstulping wordt teruggeplaatst en de zwakke plek wordt met dat matje verstevigd, omdat alleen dichtnaaien van de spierlaag een aanzienlijk hogere kans op terugkeer geeft. Er zijn twee routes:
- Kijkoperatie: via drie tot zes kleine sneetjes wordt het matje in de buik geplaatst. Voordeel is minder wondpijn en doorgaans een sneller herstel.
- Open operatie: via het oude litteken wordt de buikwand opengelegd en gereconstrueerd. Dit is vaak de keuze bij grote breuken, bij eerdere operaties met veel verklevingen of wanneer de buikwand echt hersteld moet worden.
Welke route het beste past hangt af van de grootte van de breuk, je voorgeschiedenis en je conditie. Steeds vaker wordt vooraf gewerkt aan de uitgangssituatie: stoppen met roken en gewichtsverlies voor de operatie verlagen de kans op problemen erna aantoonbaar, en zijn daarmee onderdeel van de voorbereiding geworden in plaats van een vrijblijvend advies.
Het herstel
Meestal kom je de dag na de operatie alweer uit bed. Bewegen wordt aangemoedigd, tillen en persen juist niet: de meeste ziekenhuizen adviseren zes weken lang niet zwaarder te tillen dan een paar kilo. Bureauwerk kun je vaak na twee tot drie weken hervatten, lichamelijk zwaar werk duurt langer. Bij een grote reconstructie loopt het herstel op tot enkele maanden.
Een breuk kan terugkomen. Hoe vaak dat gebeurt verschilt sterk per techniek en per uitgangssituatie, en het is een van de eerste dingen die je aan je chirurg kunt vragen bij het bespreken van de opties.
Veelgestelde vragen
Kan een littekenbreuk vanzelf verdwijnen?
Nee. De opening in de buikwand sluit zich niet spontaan. Zonder ingreep blijft de breuk bestaan en wordt hij op termijn doorgaans groter.
Mag ik sporten met een littekenbreuk?
Lichte beweging zoals wandelen en fietsen is meestal geen probleem. Krachttraining, buikspieroefeningen en zwaar tillen vergroten de druk op de breukpoort. Bespreek met je arts wat in jouw situatie verstandig is.
Hoe lang duurt het voor ik weer kan werken na de operatie?
Bij zittend werk vaak twee tot drie weken, bij lichamelijk werk zes weken of meer. Bij een grote reconstructie van de buikwand kan het herstel enkele maanden duren.
Dit artikel is algemene voorlichting op basis van openbare vakliteratuur en Nederlandse richtlijnen. Het vervangt geen medisch advies. Heb je een zwelling bij een litteken of twijfel je over klachten, neem dan contact op met je huisarts.
Littekenbreuken (pdf) Samenvatting van dit artikel om te bewaren of af te drukken.